در
همان زمان ، نخستین اقدامات برای قانونمند
کردن امور تلگرافی صورت گرفت و کتابچة تکالیف و دستورالعمل برای تلگراف تدوین و
منتشر شد و برای تأمین نیروی انسانی مورد نیاز، به اهتمام اعتضادالسلطنه ، عده ای
از جوانان ایرانی به پاریس اعزام شدند. همچنین نخستین گروه از کارمندان ایرانی
تلگرافخانه استخدام و گروهی از آنان برای آشنایی عملی با تلگراف به تفلیس فرستاده
شدند در 1277، اولین محمولة سیم تلگراف و دیگر وسایل مرتبط با آن ــ که حسنعلی خان
گروسی (امیرنظام گروسی )، وزیر مختار ایران در پاریس و لندن ، خریده بود ــ وارد
ایران شد در همین سال خطوط تلگراف تا شمیران و تبریز امتداد یافت و در 1279، خط
تلگراف تهران ـ گیلان نیز به کار افتاد .
شورش بزرگ هند در 1274/1857، ضرورت ارتباط تلگرافی مستقیم با هندوستان را برای
بریتانیا بیشتر کرد و روند گسترش خطوط تلگراف ایران را، که به امور دارالخلافه و
دستگاه سلطنت محدود بود، تغییر داد و در مسیر معادلات سیاسی بین المللی افکند و
ایران ، به عنوان بهترین مسیر ارتباطی با هندوستان ، مورد توجه انگلستان قرار گرفت
، بویژه پس از ناکارآمدی بافة (کابل ) زیردریایی میان دریای سرخ و دریای مدیترانه
و بروز مشکلات متعدد در مسیر تلگراف اسکوتاری (اسکودار) ـ بغداد به هندوستان در
1278/1861، آلیسون ، وزیرمختار بریتانیا در ایران ، پیشنهاد کرد که میان هندوستان
و انگلستان ، از طریق ایران ، خط تلگراف ایجادشود، اما دولت ایران ، که تازه از
جنگ با انگلستان (بر سر مسئلة هرات ) رهایی یافته بود، از این پیشنهاد استقبال
نکرد. در این امر، علاوه بر بدگمانی ایرانیان نسبت به نیات انگلستان ، موضوعات
دیگری نیز مطرح بود، از جمله صرف هزینه ای هنگفت برای کاری غیرمفید (از لحاظ منافع
ایران ) و بیم مقامات محلی از به خطر افتادن خودمختاری محلیشان . ولی انگلستان نیز برای پافشاری دلایلی داشت :
نزدیک شدن روسیه به سرحدات هند در پی کشورگشاییِ روسیه در نواحی شرقی دریای خزر و
ترکستان ، ضرورت حضور مستمر صاحب منصبان انگلیسی در ایران به منظور آگاهی از
جریانهای سیاسی دربار ایران و ممانعت از گرایش دولت ایران به روسیه تلاشهای مستمر
انگلستان ، بویژه از طریق جلب توجه ناصرالدین شاه به عواید مالی تلگراف ، سرانجام
در 1279 به نتیجه رسید و ایستویک ، کاردار دولت انگلستان ، موفق شد قراردادی شش
مادّه ای ، در باب احداث بدون تأخیر خط تلگراف خانقین ـ تهران و تهران ـ بوشهر، با
دولت ایران امضا کند . بر اساس این
قرارداد، که در واقع تعهدنامه ای برای دولت ایران بود و طرف انگلیسی آن را تنظیم
کرده بود، تأمین منابع مالی بر عهدة ایران و عملیات اجرایی بر عهدة انگلستان بود.
دولت ایران موظف شد تمامی ادوات موردنیاز را، به واسطة صاحب منصبی انگلیسی و تام
الاختیار، منحصراً از دولت انگلستان بخرد .
نظارت بر خط مذکور بر عهدة صاحب منصب انگلیسی بود و انگلیسیها مجاز بودند در صورت
نیاز (در قبال پرداخت مبلغی معیّن به دولت ایران )، با همان اختیارات تام ، به
مخابرة پیامهای تلگرافی خود بپردازند . در
عوض ، دولت ایران مجاز بود از اقدامات صاحب منصب مذکور «مستحضر» باشد و به صورت
حساب خریدهای وی رسیدگی کند. بدین ترتیب ، احداث این خط ، از سه منطقه (کرمانشاه و
اصفهان و بوشهر) آغاز شد و پس از دو سال به بهره برداری رسید . در فاصلة سالهای 1279تا1338/1862ـ 1920،
مجموعاً بیست قرارداد تلگرافی میان ایران و انگلستان به امضا رسید و به موجب آنها
در سراسر کشور خطوط تلگراف کشیده شد . در
میان این قراردادها، قرارداد سال 1279/ 1862، که مفاد آن محور اساسی بسیاری از
قراردادهای بعدی دو کشور شد، اهمیت خاصی داشت .
گسترش خطوط تلگراف در ایران ، به سبب آنکه صرفاً بر مبنای منافع درازمدت انگلستان
بود و امتیاز تلگراف ایران را در اختیار انگلستان قرار می داد، به جنبة دیگری از
رقابتهای روسیه و انگلستان تبدیل شد. نخستین اقدام روسها در این خصوص در 1280/
1863 صورت گرفت و طی آن خطوط تلگراف نخجوان و ایروان به خط تلگراف تبریز ـ جلفا
متصل و پیامهای تبریک میان طرفین مبادله شد. چند ماه بعد روسها یک خط تلگراف میان
تهران و استرآباد (گرگان ) کشیدند که دسترسی آنها را به پایتخت ایران آسان می کرد
(اعتمادالسلطنه ، 1367ـ 1368 ش ، ج 3، ص 1452؛ همو، 1363ـ1367 ش ، ج 3، ص 1866).
شرکت تلگراف هند و اروپا در بهره برداری روسیه از امتیاز تلگراف ایران تأثیر بسیار
داشت . این شرکت اگرچه یک مؤسسة مشترک انگلیسی و روسی بود، چون مرکز آن در مسکو
قرار داشت و تحت حمایت رسمی دولت روسیه بود، به نوعی ، حافظ منافع روسیه به شمار
می رفت . در 1281/ 1864، میان ایران و این
شرکت قرارداد احداث خط تلگراف جلفا ـ تبریزـ تهران منعقد شد .
چندی بعد در 1283/1866، هنگامی که خطوط تلگرافی انگلستان در مسیر عثمانی تا هند،
به سبب اختلاف تقویمی نواحی گوناگون و اختلاف زبانی تلگرافچیان آن نواحی و کندی
ارسال تلگرام ، با مشکلات بسیاری مواجه شد، شرکت آلمانی زیمنس هالسکه مسئولیت رفع
مشکل مذکور را از طریق احداث خط جدیدی از مسیر آلمان ـ روسیه ـ ایران پذیرفت .
مخارج احداث این خط در مسیر روسیه ، به شرکت تلگراف هند و اروپا واگذار شد . از 1287/ 1870، ایران و روسیه مستقیماً مبادرت
به انعقاد قرارداد تلگرافی کردند. در 1296/ 1879، قراردادی در خصوص احداث خط
تلگراف استرآباد ـ چَکُشْلَر و یک سال بعد مقاوله نامه ای در بارة تعرفة مخابراتی
، برای مدتی نامحدود، میان دو دولت منعقد شد . انعقاد قراردادهای مخابراتی میان ایران و
روسیه تا 1324/ 1906 ادامه یافت و مجموعاً چهارده قرارداد بین طرفین به امضا رسید ..
روسیه چهار سال پس از انقلاب اکتبر، در 1300 ش /1921 این قراردادها را ملغی اعلام
کرد و تمامی خطوط تلگرافی و تلفنی روسیه در ایران ، همراه با تمامی ابنیه و
متعلقات آنها، به ایران واگذار گردید .
موضوعات مرتبط: مقالات ، گوناگون
تاريخ : دوشنبه چهارم اردیبهشت ۱۳۹۱ | ۵:۹ ب.ظ | نویسنده : کورش خجیر |
